دروغ‌های رضایت‌آور

با همان مثال ساده دست‌پخت شروع کنیم. اینکه شما در جواب سوال صاحب‌خانه با لبخندی رضایت خود از طعم غذایی که هیچ علاقه‌ای به طعمش نداشته‌اید ابراز می‌کنید خود یک دروغ است. حال با هم نام و لفافه و توجیهی چون تعارف، ادب و هرچیز دیگر که زیبایش کنیم هسته انکارناپذیر دروغ است.

ولی قبل از اینکه احساسات پاکمان غلیان کند و تفکر سنتی «واای دروغ بد است» جارجار کند اجازه بدهید کمی بیشتر فکر کنیم.اینکه از دست‌پخت صاحب‌خانه اعلام رضایت کنیم زیباتر است یا صادق باشیم و اعلام نارضایتی از طعم غذا را به گوش صاحب‌خانه بکوبیم؟ این مساله طفره رفتن و سفسطه و لفافه‌بازی و این‌ها (که اکثر دوستان در نظرها آورده بودند) را هم کنار بگذاریم. بحث روی مغز کلام است. اصلا فرض کنیم که جواب بله، خیر است.

«آیا غذا خوشمزه بود؟‌ بله… خیر»

گزینه «بله» دروغ است*، ولی رضایت همه را در پی دارد. هم صاحب‌خانه راضی و خوشحال خواهد شد و هم به طبع آن خود فرد احساس رضایت خواهد کرد.

گزینه «خیر» راست است، ولی هم موجب ناراحتی و تکدر خاطر صاحب‌خانه و هم خود فرد خواهد شد.

حال از این راست چه خیری نصیب چه‌کسی شده؟ دروغ بد نیست*. بیایید کمی اندیشه‌های کلیشه‌ای و شعارهای صدبار جویده شده را کنار بگذاریم و چند دقیقه فکر کنیم. دروغ‌های رضایت‌بخش خوبند. البته به شرطی که برملا نشوند که اگر برملا شد ضررش بیشتر از نفعش خواهد بود.

*پ.ن. 1: نگارش این پست و نظرات خوب دوستان عزیز به خصوص  نظر جالب «کمی با تو» باعث شد بحث خوبی باز شود.  با تشکر از این دوست عزیز و با توجه به تعریفی که ایشان از دروغ و جملات بدون شاخص داشتند جملات بالا را کمی خط‌‌خطی می‌کنم. در بالا هم منظور از دروغ همین بیان غیرواقع‌های بدون خط‌کش بود که بدون تمیز با بحث دروغ کمی در هم آمیخته شده بود. حال شاید بتوان با تمیز تعاریف و درنظر گرفتن امکان ارزش‌سنجی مسائل تعریف دروغ را کمی واضح‌تر بیان کرد.

پ.ن. 2: در مورد این شاخص و معیار هم تعریف مشخصی مصداق ندارد. یعنی از آنجا که خود این معیارها هم نسبی هستند و نقطه مطلقی برای مبدشان وجود ندارد شاید خود اینها هم در حالت شناور تعریف شوند. به این شکل شاید بتوان گفت هیچ دروغی (و در نقطه مقابل هیچ واقعیتی) وجود ندارد. البته شاید بتوان با نگاهی «ماکرو»تر و با کمی اغماض به نتیجه کلی رسید ولی به عقیده من در نگاه میکرو با توجه به شناوری معیارها، همه دروغ‌ها نوعی گزاره با معیار نسبی متغیرند و نتیجتا دروغ تعبیر نمی‌شوند.

پ.ن. 3:  Apcalypse  هم نظر جالبی در تعریف دروغ‌هایی در اختیار باطل و غیر آن و عدم اطلاق خیر و شر داشتند که خوندنش خالی از لطف نیست.